خلخال (هروآباد)

خَلخال، یکی از شهرهای استان اردبیل است.

این شهر را تا سال ۱۳۵۸ هِروآباد میگفتند که در سال ۱۳۵۸ به خلخال تغییر یافت، هر چند که مردم منطقه هنوز از نام قبلی استفاده میکنند.

زبان مردم بخش مرکزی و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذربایجانی میباشد. در برخی از روستاها و بخش ها، زبانهای تاتی، تالشی، و کردی نیز رواج دارد

توصیف خلخال:

شهر خلخال در ۴۸ درجه و ۳۱ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۷ درجه و ۳۷ دقیقه عرض جغرافیایی و ارتفاع 1843 متر از سطح دریا واقع شده است. خلخال در جنوب شرقی استان اردبیل واقع شده است و رودهای هروآباد و آپارچای در آن جریان دارند. خلخال منطقه ای كوهستانی با آب و هوای معتدل و نسبتا سرد می باشد. كوهستان جنگلی و بلند طالش در خاور خلخال از شمال به جنوب در حكم سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقی است كه باران خزری در دامنه شرقی آن ریزش كرده و جنگل های طالش را بوجود آورده است .

در شهرستان خلخال هم چون سایر شهرستان های استان اردبیل هنرهای دستی از رواج و قدمت زیادی برخوردار است که بیش تر این صنایع توسط دستان هنرمند زنان و دختران محلی انجام می گیرد. مردم شهرستان خلخال به مهمان نوازی شهره اند. مردم آن دلیر و شجاع بوده و دارای مذهب شیعه و دین اسلام هستند.

برابر با سرشماری سال ۱۳۷۵ شهرستان خلخال ۱۳۷۹۹۲ نفر جمعیت داشت. شغل اصلی مردم این منطقه كشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است.

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی خلخال:

برخی از نویسندگان نام خلخال را با نام شهر قدیم خلخال واقع در ناحیه اوتی در ماورای قفقاز كه در منابع ارمنی میان قرن دوم و پنجم میلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی ( آران ) آمده است مرتبط می دانند، ناحیه اوتی بر ساحل راست رود كورا در حدود گنجه و شمكور كنونی واقع بوده است. مركز ناحیه ای كه بعدها به نام خلخال معروف شد در سابق فیروز آباد بود و چون ویران شد خلخال به جای آن بر پا شد.

خلخال از شهرهای قدیمی و تاریخی آذربایجان است. در كتاب های جغرافیایی و تاریخی سده های دوم و سوم هجری، مورخان و جغرافی دانان از جمله در كتاب« حدود العالم من المشرق الی مغرب » درباره خلخال چنین نوشته اند:« خلخال از شهرهای كوچک و از توابع آذربایجان بوده، محصول عمده آن گندم و جو بوده است و پلاس و گلیم و لباس پشمی و كركی در آن بافند….» در معجم البلدان كه اواخر سده ششم هجری نوشته شده آمده است:« خلخال شهری است در مشرق آذربایجان و نزدیک گیلان و مزارع و آبادی آن بیش تر در وسط كوه های بلند قرار دارد از آن جا تا شهر قزوین هفت روز و تا اردبیل دو روز راه است و در این ولایت قلاعی بلند قرار دارد كه مردمان آن هنگام حمله مغول به آنجا عزیمت نموده اند» در«نزهه القلوب» كه حمدلله مستوفی در اوایل سده هشتم هجری نوشته، درباره این شهر چنین آمده است:« خلخال شهر وسط بوده و اكنون دیهی است كما بیش صد موضع و به چهار ناحیه تقسیم می شود: خانندبیل، سنجبد، انجیل آباد و هشتچین

زبان:

در شهرستان خلخال گویشهای متعددی وجود دارد از آن جمله می توان به گوبشهای ذیل اشاره نمود .

گویش ترکی آذری و فارسی در خود شهر و اکثر روستای خلخال

گویش کردی در بخش مرکزی در دهستان لنبر و روستاهای اطراف

گویش تاتی که یکی از گویشهای منحصر به فرد و باستانی می باشد در بخش شاهرود خلخال رواج دا رد

هنرهای دستی خلخال:

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می توان به تهیه شال، جاجیمهای ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباس های پشمی وکرکی و بافت مسند اشاره نمود. متاسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری(پرورش كرم ابریشم) بافت جاجیمهای ابریشمی نیز متروک شد و حالا درهر كجا جاجیمهای خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال كه قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می شود از صادرات مهم خلخال بوده كه آن هم فعلا کاهش یافته است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می شود كه هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می بافند

جاذبه هاای طبیعی خلخال:

کوه آق داغ در نزدیکی دهستان بزرگ برندق قرار دارد.
رودخانه قزل اوزن نیز از کنار روستای نیمه ائیل جاریست.
چشمه آب سرد میرعادل(یا به زبان ساکنین محلی بیلدیر) که درروستای اندبیل واقع شده است.
گردنههای مسیر خلخال - اسالم
چشمه آب سرد ازناو که در روستای خوجین واقع شده است.
آبشار نره گر
غار یخگان
مسیر قدیم خلخال - گیلان
از جمله یلاقهای معرف خلخال یلاقی بنام سردول که در روستای وهرآورد قرار دارد و یلاق تابستانی طایفههای گوناگون از ایل شاهسون از چندین دهات اطراف و حتا از تالش گیلان است.
طبیعت زیبای روستای آلهاشم
فنا رود در روستای خوجین
حاجت بولاغی(ائلر باغی)
آبگرم روستای گرمخانه
آبشار قاراگوش قیه سی واقع در روستای کلی
روستای کلی، یکی از روستاهای تاریخی و بسیار زیباست که سر شاخه های رود قزل اوزن از این روستا عبور می کند. این روستا به لحاظ معماری خانه هایش بسیار شبیه به ماسوله بوده و از آب و هوای بسیار مطلوبی در تابستان برخوردار است. باغات میوه این روستا نیز از جاذبه های گردشگری آن بوده و پیشه مردمانش کشاورزی و بافندگی است. قوم جولایی از کهن ترین ساکنین این روستا می باشند. چشمه گیرخ بلاغ ( چهل چشمه ) از زیباترین مناظر طبیعی این روستاست.

اقلیم و آب و هوای خلخال:

شهر ستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش مییابد رشته کوههای تالش درشرق آن از شمال به جنوب کشیده شدهاست که مانند سدی میان دریای مازندران و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفتهاست به طوریکه بر خلاف دامنههای شرق در دامنههای غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمیشود در این شهرستان رود مهم قزلاوزن و شاخههای آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگآباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای مازندران میریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستانهای معتدل و رمستانهای سرد است به لحاظ موقعیتهای جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آبهای گرم معدنی است که مهمترین آنها آب گرم معدنی گیوی سویی در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال میباشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاهها در سال ۱۳۷۹ حدود۸ /۳۱۲ میلیمتر بودهاست که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان میدهد.شهر خلخال دارای سه رود جاری به نام های نورعلی چایی، قز باخان و هرو چایی که از داخل شهر میگذرند میباشد.

صنایع و معادن خلخال:

مهم ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشكیل می دهند. شهرستان خلخال یكی از مراكز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز كل كشور محسوب می شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت كاری شده و صنایع چوبی از عمده ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به ویژه اغلب روستاهای آذربایجان مرسوم است و در هر منطقه دارای ویژگی های خاص می باشد در شهرستان خلخال جاجیم دارای ویژگی های خاص می باشد. در گذشته جاجیم مناسب ترین چیزی بود که مردم منطقه روی کرسی می انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه‎CHICHAK‎‎LAMEH‎ با ترکیبی از رنگ های متنوع و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در‎ ‎شهرستان های دور و نزدیک نیز به فراموشی می رفت ولی روستاییان طبق عادت قدیمی مناسب ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته اند

کشاورزی و دامداری خلخال:

به طوركلی خلخال از مناطق كشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور و پنبه است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتا خوب از دامداری پیشرفته ای برخوردار است و انواع فرآورده های شیری از قبیل: خامه، ماست، كره و پنیر و… هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده ترین تولیدات دامی این منطقه به شمار می آیند.